Чараўніцтва
З чым чытач асацыюе гэтае слова? Паспрабую здагадацца – з рамантыкай, прыгажосьцю, каханьнем, прыгодамі? Нядзіва – тысячы людзей і мільёны даляраў працуюць над паляпшэньнем іміджу чараўніцтва: ствараюцца кнігі, фільмы, навуковыя перадачы, рэаліці-шоў і г.д…
А я ад гэтага слоўца толькі насьцярожваюся – спрацоўвае рэфлекс з вясковага дзяцінства. Агулам, слова «чары» спрадвеку несла выразна нэгатыўны сэнс. Гэткае разуменьне на вёсцы захавалася й дагэтуль.
У гэтым допісе я не зьбіраюся пераконваць у існаваньне чараўнікоў – пустая справа. Ня верыце – ну й няхай, Вам лягчэй жыць на сьвеце. Я і сам з чужых словаў не сьпяшаюся нікому верыць.
Больш за тое – я таксама ня веру ў чараўніцтва. Мне гэта і ня трэба -, што яно існуе і яно дзее.
Мне вядомы абсалютна канкрэтныя асобы, я ня раз трымаў у рукох матэрыяльныя доказы, са мной і сваякамі здараліся характэрныя рэчы з адпаведнымі наступствамі. Гатовы прысягнуцца на Сьвятой Бібліі.
Я лічу, што панічна баяцца гэтай зьявы ня варта. Чараўніцтва можа зашкодзіць чалавеку толькі з дазволу Божага – і за ягоныя грахі.
З іншага боку, гэта ня значыць, што чараўнікі павінны заставацца непакаранымі за свае ліхадзействы.
Гэтыя простыя правілы добра разумелі і нашы талерантныя продкі, за што сучасныя «гуманісты» абвяшчаюць іх забабоннымі цемрашаламі і садыстамі-інквізытарамі.
Тут варта зацеміць, што ў нашыі краі справамі чараўнікоў займалася не інквізыцыя, а само грамадзтва на копных і гродзкіх судох. І там сувора каралі «на горла» злодзеяў, якія «взявши передъ себе злый а незбожный чародейскій умыслъ, а не паметаючи на боязнь Божую, ани на день светый недельный, чинечи злые учинки и чары» «праз чарадзействы людзі бязбожныя так на быдле, конях і ўсялякіх здабытках, збожжах ад нямалага часу к вялікай шкодзе і згубе падданых» .
Каб крыху даведацца пра тагачасныя чараўніцтвы і спосабы выкрыцьця злодзеяў я зазірнуў у «Акты Виленской археографической комиссии» , а менавіта ў том XVIII «Акты о Копных судах». Цытую адтуль найбольш цікавыя мейсцы:
…тотъ Борисъ Словиковичъ, нетъ ведома зъ якое меры, чинечи якоесь чародейство, въ томъ кгрунте Яна Федоровича нарвавши жита съ колосемъ и съ коренемъ, а разлупивши колъ осиновый не малый и въ тотъ колъ того жита наклавши и коло того кола обвинувши на властномъ полю Яна Федоровича, где могила мертъвого стоитъ, тамъ, подъ тую могилу тотъ колъ и съ тымъ житомъ коло того кола завиненымъ и закрученымъ въ землю закопалъ, снать то чинечи або на здоровье его Яна Федоровича…
Вырак: водлугъ звычаю стародавного … огнемъ того Бориса Словиковича спалить присудили.
…и за запытаньемъ тое д?вки презъ ката, кгды катъ мучилъ, признала, ижъ тая Вечорковая возная дала ей чары: кость, песокъ и гвозде, браное на могил? въ сел? Высокомъ, на могилцы неякоесь Малкгороты, и тую кость скробучи съ пескомъ пить трикроть въ пиви ей милости паней войской давала, и гд? въ дорогу ее милость пани войская ?хала, опакъ слонца обходила и мовила: яко кость мертва, такъ жебы пани была такъ мертва, и вам тому три л?та, то четвертый рокъ, а на четвертомъ дей року пани маетъ смертью конати,— бо такъ тая возная, даючи чары мовила.
Дадатковы разгляд папярэдняй справы. 7 чэрвеня 1630. Справа № 270
…кгды девку тую кату мучить дано, ежели бы то не зъ направы якое на жону возного поведала, але яко на першой копе, такъ па другой и на третей тое-жъ поведала, ижъ жона возного ее научила, якъ маетъ опакъ слонца змарлого чоловека костью зъ гвоздамы железными отъ гробу и съ пескомъ зъ могилы в коло обходить и мовить тые слова: якъ тая кость мертва, якъ тая кость оним?ла, якъ тая кость не ходитъ, такъ и паней моей нехай то будетъ; а потомъ, наскробавши кости, въ пиво теплое зъ масломъ надъщо рано, кгды-жъ пани звыкла рано заживать, трикроть скробаючи мартвую кость пить давала…
Вырак: …девбу Созоновну на горло всказуем. А кгды на остатнемъ стопню тое-жъ буде зызнавать, теды и возную на муку и горло всказуем…
…пани матка моя, кгды ей чедядница кашу на cтолъ ести дала, нашла у той кашы скоруду жабюю; о которую кгды тое челядницы пыталъ, откуль бы се то узело, теды она поведила, же ей Настюха, челядница пана Мартина Богуша дала, абы тую скорупу уварывшы у кашы пани матце моей ести дала, упевняючы мене, же хоть бы што злого зробила, пани тебе бити не будетъ…
«Кірыла Адамовіч і сын яго Хвёдар, Грышка Штопук і Палашка Сяйгінава – дасьведчаныя чараўнікі, каторыя хочуць паноў нашых згубіць… коней пачаравалі, якія пашалелі праз чары, пакладзеныя пад ган
кам – пясок, зельле, карэньне… а пад вараты паклалі хусткі ад хворых і пялёнкі дзіцячыя, ад чаго ў двары некаторыя памёрлі, а некаторыя хварэюць, і Пан Бог ведае, ці жывы будуць.» Згаданыя злодзеі таксама прадзіралі дах для выхаду душы, чаравалі пчол, жорны і нават дуды на кірмашы!
Вырак: На катаваньне паводле паспалітага права.
Высновы чытачы могуць зрабіць самастойна.
Я ж крыху дадам пра тое, што мне кінулася ў вочы у матэрыялах тутэйшых судоў над ведзьмамі.
Перадусім, заўважна асаблівая пільнасьць і асьцярожнасьць суддзяў. Каб пазьбегнуць памылак, справа разглядалася на некалькіх інстанцыях, аналізаваліся розныя абставіны і даказкі, пад прысягай зьбіраліся сьведчаньні з абодвух бакоў. Нават пры нязначных сумненьнях чараўніцтва абвяшчалася глупствам і справа закрывалася.
Нават праславутыя катаваньні ўжываліся ня дзеля пакараньня злачынцаў, а каб спраўдзіць іхныя сьведчаньні – ці не паклёпнічаюць яны на сваіх саўдзельнікаў.
Нажаль, справядлівае пакараньне злодзеяў адбывалася не заўсёды. Так здаралася, калі злачынствы некаторых чараўнікоў пакрывалі іхныя ж паны. Карыстаючыся слабасьцю судова-выканаўчай улады ВКЛ, яны маглі працяглы час нахабна ігнараваць судовыя пастановы.
Але нават калі чараўнікі пазьбягалі вогнішча, іх пасьля сьмерці паводле старога літоўскага звычаю хавалі не на могілках, а ў нейкім глухім мейсцы ці нават у балоце. Відаць, нават у дахрысьціянскія часы людзі здагадваліся, што чарадзеям – «доля ў возеры, якое гарыць вагнём і серкаю; гэта – сьмерць другая» (Адк.21:8)
Я лічу, нашы продкі не былі дурнымі ці крыважэрнымі. Даведзеныя злачынныя чараваньні у нармалёвым грамадзтве павінны карацца самым жорсткім чынам.
P.S. У якасьці бонусу для цікаўных выкладаю цалкам дзьве справы часоў паляваньня на ведзьмаў у ВКЛ.
Менскі гродзкі суд. 7 сьнежня 1622 г. Справа № 232
№ 238. 1622 г., Декабра 7 дня. Смертный приговоръ копы за колдовство.
Року тисеча шестьсотъ двадцать второго, месеца Декабра семого дня.
На рочкохъ теперешнихъ судовыхъ кгродскихъ Менскихъ, въ семъ року вышъ писаномъ месеца Декабра припалыхъ и порадкомъ статутовымъ отправовать зачатыхъ, передо мною Петромъ Тышкевичомъ на Логойску, воеводою и старостою Менскимъ, кгды съ порадку реестрового ку суженью припала справа его милости князя Яроша Жыжемского, подкоморого Мозырского, въ крывде земенина и слуги его пана Яна Федоровича съ паномъ Яномъ Быковскимъ, яко дедичомъ именья Пятовщизны и села Курковичъ, а съ паномъ Самуелемъ Славскимъ, яко держачимъ на сесъ часъ того села Курковичъ, за тымъ умоцованые обудвухъ сторонъ, одъ его милости пана подкоморого Мозырского умоцованый панъ Кришътофъ Ельскій за моцью листовною, одъ его милости на зыскъ и страту ку мовенью речи у права даною, становилъ, а панъ Самуель Славскій самъ особою своею становилъ и моцъ ку мовенью речи у права мовити умоцованому своему пану Абраму Сабине злетилъ.
За тымъ умоцованый его милости пана подкоморого Мозырского панъ Ельскій, доведши слушне положенья позву на именью пана Славского заставномъ Куркевичахъ съ квитомъ возного воеводства Менского Матыса Опоки, днемъ передъ рочками признанымъ, и поднесши позовъ, жаловалъ зъ него о томъ, што-жъ дей въ року теперешнемъ тисеча шестьсотъ двадцать второмъ, месеца Июня двадцать шестого дня, поддавый его милости пана Яна Быковского дедичный, а его пана Славского на сесъ часъ заставою держачій, на име Борисъ Словиковичъ передъ Купальемъ рускимъ, коли жито въ самомъ квете было, въ нед?лю рано, яко-бы могло быть въ обедъ сельскій, тотъ подданый вышъ поменевый, взявши передъ себе злый а незбожный чародейскій умыслъ, а не паметаючи на боязнь Божую, ани на день светый недельный, чинечи злые учинки и чары, а снать отъ давного часу тое чародейство умеючи, не першій разъ звыклъ онъ чинить и тымъ се чародействомъ бавить, того року, месеца и дня звышъ помененого тотъ Борисъ, пришодши на властный кгрунтъ, поле слуги его милости пана подкоморого, пана Яна Федоровича, подле села Куръковичъ, прозываемое Сыропятевщизна, житомъ властнымъ слуги его тое поле засеено, кгды вжо жито въ колосе и съ тветомъ было, тамъ-же дей тотъ Борисъ Словиковичъ, нетъ ведома зъ якое меры, чинечи якоесь чародейство, въ томъ кгрунте Яна Федоровича нарвавши жита съ колосемъ и съ коренемъ, а разлупивши колъ осиновый не малый и въ тотъ колъ того жита наклавши и коло того кола обвинувши на властномъ полю Яна Федоровича, где могила мертъвого стоитъ, тамъ, подъ тую могилу тотъ колъ и съ тымъ житомъ коло того кола завиненымъ и зак
Последние комментари